Na een zomer waarin opnieuw hitterecords zijn gebroken, laaide het klimaatdebat weer op. Originele standpunten leverde dit niet op. Opinie- en beleidsmakers betrokken de hun vertrouwde stellingen. Anton Buijs stelt vast dat er niets anders opzit dan ons, voorzover mogelijk, aan te passen aan de steeds ernstigere gevolgen van klimaatverandering. De enige structurele remedie, drastische emissiebeperking, lijkt ondanks de bemoedigende forse vooruitgang in de laatste jaren, verder weg dan ooit.
Al Gore gebruikte in 2006 in zijn film An inconvenient truth de analogie van de kokende kikker. Wanneer die zich in een pan met lauw water bevindt dat langzaam wordt verhit, blijft hij daar doodgemoedereerd in rondzwemmen totdat het te laat is. Maar wanneer je diezelfde kikker in gloeiend heet water gooit, probeert hij direct te ontsnappen.
Het is een sprekende metafoor voor de ontoereikende reactie van de mensheid op klimaatverandering (en een hoop andere gevaren trouwens). Alleen klopt hij niet. Biologen weten dat een kikker die in langzaam opwarmend water drijft, probeert te ontkomen zodra het water hem te heet wordt.
Dat dit kokende-kikker-syndroom desondanks geregeld weer opduikt in opiniërende artikelen over klimaatverandering, komt omdat er in overdrachtelijke zin wel degelijk waarheid in schuilt. De mensheid bevindt zich door eigen toedoen op een almaar sneller opwarmende planeet. Daar zullen we, naarmate de tijd vordert, een steeds hogere prijs voor betalen. Helaas wijst alles erop dat we daar de komende jaren te weinig tegen zullen ondernemen, waardoor ons een mondiale ramp wacht in vergelijking waarmee de recente hittegolven en droogte kleuterspel zijn. Met andere woorden: we dobberen voort, totdat er geen ontkomen meer aan is. Met excuses aan de kikker, want die blijkt slimmer dan wij.
### TwijfelbrigadeTwijfelbrigade
Hebben de hitte- en droogterecords van deze zomer daar verandering in gebracht? Nauwelijks. Progressief links en liberaal rechts vliegen elkaar ook in dit dossier langs vertrouwde lijnen in de haren. Goed, de meeste voormalige leden van de ‘twijfelbrigade’ (de term is gemunt door Jan Paul van Soest, auteur van het gelijknamige boek) erkennen al geruime tijd dat de huidige snelle klimaatverandering door mensen is veroorzaakt. Maar als het erop aankomt, geven zij de voorkeur aan maatregelen die de winstgevendheid van de geplaagde eigen industrie niet verder verzwakken maar juist versterken. Dat dit tot uitholling van de klimaatdoelen en bijpassende regelgeving leidt, wordt op de koop toe genomen. Het is immers, aldus de voormalige sceptici, in een wereld waarin de (fossiele) energiebehoefte van het grootste deel van de wereldbevolking blijft toenemen, voorlopig onbegonnen werk om emissies op wereldschaal terug te dringen. Met andere woorden, we zouden wel gek zijn om hier voor dit doel hoge kosten te maken, terwijl de rest van de wereld op de oude voet verder gaat. Al met al is het op dit moment beter om de gevolgen van klimaatverandering hoofdzakelijk te verzachten door middel van klimaatadaptatie. Voor een definitieve structurele oplossing zijn we afhankelijk van technologische doorbraken en geopolitieke ontwikkelingen.
Links staat er zoals bekend uiteraard heel anders in. Het legt vanouds de nadruk op de maatschappelijke ellende die ongebreideld kapitalisme veroorzaakt. Ook in dit geval wees en wijst de beschuldigende vinger voornamelijk naar energieslurpende bedrijven en de producenten van fossiele brandstoffen. Die, luidt het verwijt, doen uit winstbejag te weinig of helemaal niets om de broeikasgasemissies terug te dringen. Tot overmaat van ramp hebben overheden gefaald als hoeder van het algemeen belang door de vervuilers ruim baan te geven of zelfs te subsidiëren. Vandaar de voorkeur van progressieven voor strenge regelgeving die de betreffende bedrijven dwingt duurzamer te werken en emissies te beperken. Klimaatadaptatie en vooral technologische innovatie wantrouwen zij. Die zouden al te gemakkelijk als excuus kunnen dienen om de enige structurele oplossing – stevige, onmiddellijke en afdwingbare emissiebeperking – voor ons uit te schuiven. Bovendien zouden we het risico lopen dat de ingezette middelen erger zijn dan de kwaal.
Het gematigde centrum neemt zoals gebruikelijk een tussenpositie in. In de praktijk komt dit neer op laveren tussen wat enerzijds nodig en anderzijds (politiek) haalbaar is. Dat is per definitie onbevredigend maar in het maatschappelijk en politieke krachtenveld waarin we ons bevinden, ook onvermijdelijk.
### MachtMacht
De hamvraag blijft: wie heeft, of beter, krijgt uiteindelijk gelijk? Zoals meestal in complexe maatschappelijke discussies is hier geen eenduidig antwoord op te geven. Voor vrijwel elke voorgestelde oplossing van het klimaatvraagstuk geldt dat er argumenten pro en argumenten contra zijn te bedenken. Wat uiteindelijk de doorslag geeft, is in de kern – naast wettelijke, praktische en financiële beperkingen – een machtsvraag die door deelbelangen en de (internationale) politieke verhoudingen van het moment wordt beheerst.
Vooropgesteld: links, met name het groene smaldeel, heeft vanaf het begin goed gezien dat de grootschalige uitstoot van CO2 op den duur onhoudbaar is. Nu de zaak pas echt uit de hand begint te lopen, kunnen ze met recht claimen dat ze het altijd al bij het rechte eind hadden. Daaruit volgt automatisch de conclusie dat we kostbare tijd hebben verspild door harde keuzes uit de weg te gaan. Kortom, hadden we maar beter naar hen geluisterd, dan zaten we nu niet in deze penarie.
### Politiek mijnenveldPolitiek mijnenveld
Helaas, was het maar zo simpel. Tegen de veronderstelling dat klimaatverandering was te voorkomen, valt namelijk het nodige in te brengen. De dilemma’s die de afgelopen decennia de verduurzaming van de energievoorziening hebben bemoeilijkt, zijn allerminst verdwenen. Integendeel, kortetermijnbelangen opofferen voor langetermijnvoordelen staat in een democratie gelijk aan wandelen in een politiek mijnenveld. Voorbeelden zijn er te over. Lokale fossiele investeringen in olie- en gas voorlopig toestaan of zelfs aanmoedigen om de energiezekerheid veilig te stellen was en is omstreden. Grootschalige collectieve investeringen in verduurzaming (capaciteitsuitbreiding van het stroomnetwerk!) zijn uitermate kostbaar en gaan hoe dan ook ten koste van andere uitgaven waarmee politici gemakkelijker kunnen scoren. Industriële energie-intensieve bedrijven en olie- en gasproducenten zijn in feite gevangenen van een economisch systeem dat aandeelhouderswaarde beloont en maatschappelijk gewenste investeringen bestraft. Een booreiland levert nu eenmaal (veel) meer op dat een windmolenpark. Case in point: Shell, waarvan de huidige CEO Wael Sawan ronduit toegeeft dat het bedrijf op aarde is om eerst en vooral zijn aandeelhouders te vriend te houden. Tot voor kort tapte het concern uit een ander vaatje. Lees bijvoorbeeld mijn interview uit 2022, ook op Energiepodium, met het voormalige hoofd van Shell Nederland, Marjan van Loon. De kop: ‘Wij willen de katalysator van de energietransitie zijn”. Niet langer dus.
Tot overmaat van ramp is de geopolitieke omgeving van Europa momenteel een stuk uitdagender dan voorheen. Denk aan de agressieve Russische expansiedrift, de zwakte van de olie- en gasproducerende landen in het Midden-Oosten, de schimmige handelspraktijken van de industriële grootmacht China en – last but not least – de afbraak van het internationaal recht onder leiding van onze voormalige Amerikaanse bondgenoot.
> “Niet alles is kommer en kwel.”Voor de lezers van deze column die zich nu afvragen of er niets anders opzit dan lijdzaam de Apocalyps af te wachten, besluit ik met een positieve noot. Niet alles is kommer en kwel. Er is sinds 2015, het jaar waarin het baanbrekende Akkoord van Parijs werd gesloten, wel degelijk vooruitgang geboekt. Een steeds groter aandeel van onze energieproductie komt uit duurzame bronnen. Ondanks de druk van bedrijfslobby’s, sommige lidstaten en rechtse politici houdt de Europese Commissie aan de kern van de Green Deal en Europese Klimaatwet vast. Ook het ETS blijft overeind en wordt verbeterd en zelfs uitgebreid met nieuwe instrumenten. Europese leiders blijken meer dan ooit te beseffen dat we voor onze energievoorziening niet afhankelijk moeten zijn van onbetrouwbare en/of kwetsbare leveranciers van fossiele brandstoffen. Dat biedt kansen voor verdere verduurzaming en succesvolle investeringen in innovatieve schone energietechnologie.
De dilemma’s en obstakels die ik hierboven opsomde, bewijzen dat het zeker niet gemakkelijk zal zijn, maar Europa moet met zijn rijkdom, grote interne markt en omvangrijke bevolking in staat worden geacht een hoofdrol te blijven spelen in de strijd tegen klimaatverandering en haar gevolgen.
Iedereen snapt dat dit op korte termijn het verschil niet kan maken, daarvoor is het aandeel van Europa in de wereldwijde uitstoot veel te klein. Het helpt wel om het fundament te leggen voor de structurele veranderingen die nodig zijn om het klimaatbeest te stemmen.
Tot het zover is, moeten we ons, voorzover mogelijk, aanpassen. Het is niet anders.