De discussie over kernenergie blijft al tientallen jaren steken in dezelfde politieke stokpaardjes. Een gebalanceerde visie op het totale benodigde energiesysteem blijft achterwege. Dit is funest voor een gedegen democratische besluitvorming, stelt Jan Paul van Soest.
Sommige discussies veranderen nauwelijks in de loop van de tientallen jaren. Ik begon mijn carrière begin jaren ’80 in het holst van de kernenergiediscussie. De Brede Maatschappelijke Discussie (BMD) over (kern)energie liep van 1981 tot 1983. De voorzitter, jonkheer mr. De Brauw, adviseerde op basis daarvan af te zien van kernenergie. Zeker zo interessant was en is dat ook toen een belangrijk deel van de discussie was: gaan we het over een enkele optie (kernenergie) hebben, of over het bredere energiesysteem? De BMD-rapporten waren breder en omvatten veel, maar in de media werden de nuances steeds versmald tot ‘kernenergie ja of nee’. En daar is vele tientallen jaren lang een gepolariseerde impasse over gebleven. Met af en toe een politiek venster dat naar overwegend ‘ja’ neigde, en af en toe naar overwegend ‘nee’. En dan weer terug.
### Rechts en linksRechts of links
Rechts blijft geloven dat kernenergie goedkoop is en de enige echte onmisbare CO₂-vrije energiebron (met tegenzin, want klimaatverandering is de ogen van rechts überhaupt niet echt een probleem). En hoewel ‘de markt’ het allemaal zou moeten regelen, aarzelt rechts niet forse overheidsbemoeienis en subsidiëring te bepleiten om de goedkope kernenergie - die blijkbaar toch duurder is dan de markt aanvaardbaar vindt - te stimuleren.
Links blijft stellen dat kernenergie de duivel zelf is waarmee Beëlzebub ‘kolen’ wordt uitgedreven, en dat het beloofde land van CO₂-vrije energie met enkel zon en wind kan worden bereikt.
### Complex en samenhangend systeemComplex en samenhangend systeem
Maar "ja-" of "nee kernenergie" brengt ons geen steek verder. Per definitie staat elke bron van opwek in het elektriciteitssysteem in wisselwerking met de andere bronnen en met de vraagontwikkeling en -patronen. De recente studie van TenneT naar de inpassing van nieuwe kerncentrales op verschillende locaties laat dat keurig zien: waar hoeveel kerncentrales kunnen komen, hangt vooral af van de regionale elektriciteitsvraagontwikkeling, het aanbod van andere bronnen, de vraag- en aanbodkarakteristieken in de tijd, en de beschikbare energie-infrastructuur c.q. de mogelijkheden die bij te bouwen.
Dat maakt de vraag ‘bent u voor of tegen kernenergie’ zo goed als zinledig. Ook de binaire discussies over de lage of juist hoge kosten van kernenergie hebben weinig betekenis. En dat geldt in mijn ogen ook voor discussies over een of meer effecten van een enkele bron, welke dat dan ook is: x vogelslachtoffers van een windturbine, y kg afval van een zonnepaneel, de energieterugverdientijd van een elektrische auto of het waterverbruik van een electrolyzer? Wat moeten we met al dat anekdotische bewijs en alle selectief gewinkelde informatie (en misinformatie) over een enkele component van een complex, samenhangend systeem?
> "Systeemdebat is een tamelijk kansloos droombeeld."Toch draaien discussies in media, politieke gremia, café’s en social media daar telkens weer op uit. De zinvolle vragen zijn natuurlijk systeemvragen: welke energiesysteem oftewel samenhangende mix van aanbodopties wilt u, in relatie tot de verwachte en deels gestuurde vraag(patronen), met in het licht van het totale pakket van effecten, risico’s en kosten van uw systeemkeuze? Enfin, de vraag zo formuleren maakt al wel een beetje duidelijk dat zo’n systeemdebat een tamelijk kansloos droombeeld is. Dergelijke vragen zijn te complex voor politieke arena’s en kroegen, maar ze moeten uiteraard wel gesteld en beantwoord worden door organisaties die daadwerkelijk kabels en transformatoren moeten bouwen, stekkers in stopcontacten moeten steken en moeten zorgen dat er bij windstiltes of onderhoud van centrales niet een ontwrichtende black-out ontstaat. Zo raken de maatschappelijke en politieke discussies verder losgezongen van de dilemma’s en keuzes in de echte, fysieke wereld.
De uitkomst van dat proces kan een kerncentrale meer of minder zijn, maar dat is eigenlijk maar een secundair punt. Het belangrijkste punt is dat de koers van het energiesysteem zich steeds meer aan de democratische debatten en besluitvorming onttrekt, en speelbal wordt van krachten en machten die de Tweede Kamer niet meer kan – of wil - overzien.
Laat staan bijsturen.