Toenemende transportschaarste elektriciteitsnet, met grote gevolgen
Ondanks dat het elektriciteitsverbruik in Nederland de afgelopen tien jaar niet is gestegen[1], nemen de problemen rondom transportschaarste op het elektriciteitsnet toe. Over hoe dat kan schreef ik eind 2023 al. Transportschaarste houdt in dat de (verwachte) vraag naar capaciteit om elektriciteit te transporteren in een bepaald gebied op een bepaald moment groter is dan de capaciteit van (een deel van) het elektriciteitsnet. Om daadwerkelijke overbelasting van het net (en daarmee een groot risico op een stroomstoring) te voorkomen, wordt er congestie afgekondigd voor het gebied en geven netbeheerders uit voorzorg geen nieuwe of extra standaard transportrechten uit aan grootverbruikers (zie tekstbox 1). Dit kan grote gevolgen hebben, bijvoorbeeld voor het openen van een nieuwe bedrijfslocatie of uitbreiding of verduurzaming van een bestaande locatie. Organisaties die (meer) standaard transportrecht willen hebben, komen op een wachtlijst. In oktober 2025 stonden hier al ruim 14.000 bedrijven op.[2]
In sommige delen van Nederland zijn de problemen groter dan in andere delen. In de zogenaamde FGU-regio (Flevopolder, Gelderland en Utrecht) zijn de problemen dusdanig groot, dat onlangs een volledige aansluitstop is aangekondigd. Ook in delen van Noord-Brabant dreigt vanaf 1 juli een volledige aansluitstop.[3]
Box 1: Wat is standaard transportrecht?
Als grootverbruikers (alle klanten met een elektriciteitsaansluiting groter dan 3x80 ampère) elektriciteit willen afnemen of invoeden, hebben ze een contract nodig met een energieleverancier én met een netbeheerder. Het contract met de netbeheerder is een ‘Aansluit- en Transportovereenkomst’ (ATO) en heet ook wel ‘transportcontract’. Het bevat onder meer afspraken over hoe zwaar de klant het elektriciteitsnet mag belasten, oftewel wat het gecontracteerde transportvermogen (GTV) is. Ook staat hierin wanneer en onder welke voorwaarden de grootverbruiker recht heeft op dit vermogen, oftewel wat het transportrecht is.
Tot een aantal jaar geleden was het GTV standaard continu beschikbaar. Alle klanten hadden toen 24 uur per dag recht op het gecontracteerde vermogen, ongeacht de belasting van het elektriciteitsnet. Dit is ‘standaard transportrecht’. Er zijn tegenwoordig ook verschillende soorten alternatieve transportrechten (ATR). Doorgaans geeft een ATR geen recht op het gebruik van het GTV tijdens de spitsuren op het elektriciteitsnet, maar het is wel goedkoper dan standaard transportrecht.
Nieuw maatschappelijk prioriteringskader
Omdat transportcapaciteit steeds schaarser wordt, is het zaak om de nog wel beschikbare capaciteit zo goed mogelijk te verdelen. Tot oktober 2024 gold het principe first come, first served: als er capaciteit vrijkwam op het net – bijvoorbeeld door netverzwaring of congestiemanagement – ging dit naar de eerste organisatie op de wachtlijst. Sindsdien moeten netbeheerders het maatschappelijk prioriteringskader van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) toepassen, waardoor projecten met een hoog maatschappelijk belang voorrang krijgen op andere projecten. Op 1 januari 2026 is een vernieuwd maatschappelijk kader in werking getreden. Hierbij zijn drie categorieën van voorrang gedefinieerd (zie figuur 1). Pas als alle aanvragers met prioriteit 1, 2 en 3 hun gevraagde capaciteit hebben gekregen, komt de rest van de projecten aan de beurt. Afhankelijk van de situatie is het mogelijk dat niet eens alle projecten mét prioriteit op korte termijn capaciteit toegewezen kunnen krijgen. Daar is dan bijvoorbeeld uitbreiding van het elektriciteitsnet voor nodig. Dat kan jaren duren. Zo is er in de gemeente Utrecht en omgeving al sinds 2022 sprake van congestie en de meest recente verwachting is dat de uitbreiding van het hoogspanningsnet niet voor 2033 is gerealiseerd, voornamelijk vanwege problemen met het vinden van een geschikte locatie voor een nieuw hoogspanningsstation.
Figuur 1: Nieuw maatschappelijk prioriteringskader vanaf 1 januari 2026
Kleinverbruikers vanaf 1 juli 2026 ook op wachtlijst
Kleinverbruikers hebben tot op heden minder last van de toenemende druk op het elektriciteitsnet dan grootverbruikers. Zij hebben namelijk geen los contract met een netbeheerder nodig en kunnen vrijwel overal nog een nieuwe of grotere kleinverbruikersaansluiting aanvragen, ook in gebieden met netcongestie. [4] Dat kan omdat netbeheerders transportcapaciteit reserveren voor toekomstige kleinverbruikers. Dit gaat veranderen. De ACM heeft namelijk besloten dat kleinverbruikers vanaf 1 juli van dit jaar ook op de wachtlijst komen als zij een nieuwe of grotere aansluiting willen hebben. De achterliggende gedachte is dat op deze manier alle aanvragen (van groot- én kleinverbruikers) op dezelfde manier worden behandeld en geprioriteerd. Het voorkomt dat kleinverbruikers een aansluiting krijgen terwijl bijvoorbeeld een ziekenhuis nog op de wachtlijst staat.[5] De capaciteit die netbeheerders tot nu toe reserveren voor nieuwe kleinverbruikers, wordt vanaf die datum gefaseerd vrijgegeven aan geprioriteerde partijen op de wachtlijst. Vanaf 1 januari 2027 wordt eventuele overgebleven capaciteit vrijgegeven aan niet-geprioriteerde partijen op de wachtlijst.
Deze regelwijziging heeft een grote impact op met name het MKB en in mindere mate ook op huishoudens. Zo zullen huishoudens in veel gevallen moeten wachten om een grotere elektriciteitsaansluiting te kunnen krijgen. Gelukkig kunnen zij in veel gevallen met een standaard 1x35 ampère-aansluiting ook verduurzamen. Maar wil je als MKB’er een grotere aansluiting om bijvoorbeeld meerdere elektrische bestelbussen te kunnen opladen? Dan moet je daar, afhankelijk van de locatie, soms jaren op wachten. Wil je als MKB’er überhaupt een aansluiting? Ook dat zou jaren kunnen duren. De regelwijziging heeft ook een grote impact op de ontwikkeling van woningbouwprojecten. Deze kunnen in principe voorrang krijgen (prioriteit 3), maar dan is het wel zaak dat de gemeente vroeg in de planfase van een project deze voorrang aanvraagt. En zelfs dan is het mogelijk dat er te weinig capaciteit beschikbaar is om alle projecten met prioriteit 3 van de aangevraagde hoeveelheid transportcapaciteit te voorzien.
Grootverbruikers hebben opties, huishoudens en MKB’ers veel minder
De groeiende problemen op het elektriciteitsnet raken vanaf 1 juli dit jaar dus iedereen, zowel grootverbruikers die nieuw of meer standaard transportrecht willen als kleinverbruikers die een grotere of nieuwe kleinverbruikersaansluiting willen. Beide groepen komen in gebieden met netcongestie met hun aanvraag op de wachtlijst. Maar waar grootverbruikers nog opties hebben, hebben individuele huishoudens en MKB’ers die veel minder. Grootverbruikers kunnen in sommige gevallen namelijk in plaats van of aanvullend op standaard transportrecht (waarvoor de wachtlijst geldt) een alternatief transportrecht aanvragen. Daarmee kunnen ze vermogen afnemen of invoeden buiten de piekmomenten om. Aangezien kleinverbruikers geen transportrecht contracteren, kunnen ze ook geen alternatief transportrecht aanvragen.
Soms is het voor grootverbruikers ook mogelijk om samen met buren een groepstransportovereenkomst af te sluiten. Hierbij contracteert een groep bedrijven gezamenlijk een bepaald transportvermogen en is het aan de groep om dit vermogen onderling te verdelen. Door als groep slim samen te werken, kunnen de deelnemende bedrijven daardoor vaak tóch uitbreiden of verduurzamen. Kleinverbruikers zijn echter uitgesloten van deelname aan groepstransportovereenkomsten. Tot slot kunnen kleinverbruikers niet als congestieverzachter worden aangemerkt, onder meer omdat hiervoor een vermogen van minimaal 1 MW is vereist en samenwerking van verschillende aansluitingen niet is toegestaan. Bovendien moet het volledige vermogen flexibel inzetbaar zijn.[6]
Dit alles betekent dat bijvoorbeeld een partij die een nieuwe kleinverbruikersaansluiting wil om een nieuw bedrijf te kunnen starten, enkel nog de optie heeft om volledig off-grid iets te regelen, bijvoorbeeld met zonnepanelen, een batterij en een aggregaat. Dit is een hele dure oplossing, die er mogelijk toe leidt dat particulieren en het MKB volledig van hun plannen moeten afzien. Hoewel het logisch is dat de ACM particulieren en het MKB niet wil voortrekken ten opzichte van bijvoorbeeld defensie en ziekenhuizen, is het de vraag hoe eerlijk het is dat die laatste partijen wel alternatieve opties hebben en die eerste partijen niet.
Voetnoten:
[1] De nieuwste voorlopige cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) laten zien dat het elektriciteitsverbruik ook in 2025 nog niet is gestegen ten opzichte van tien jaar geleden.
[2] Bron: Wachtlijsten groeien, meer inzet op flexibel gebruik is essentieel | Netbeheer Nederland.
[3] Bron: In delen van Noord-Brabant dreigt aansluitstop na 1 juli | Energeia.
[4] Al kan het wel lang duren voordat de werkzaamheden daadwerkelijk worden uitgevoerd.
[5] Bron: ACM: Voorrang maatschappelijke projecten blijft mogelijk met nieuw prioriteringskader | ACM.
[6] Dus niet alleen het vermogen waarvoor de partij op de wachtlijst staat, maar ook het bestaande vermogen (indien aanwezig). Anders verergeren de partijen de congestieproblemen niet, maar maken ze ze ook niet minder. Dat is niet congestieverzachtend. Bron: Congestieverzachters | Liander.